Ngôi chùa tọa lạc trên Cồn Mọ, thuộc làng Thiện Niệm (nay là tổ dân phố Bình Tiến, phường Hà Huy Tập, tỉnh Hà Tĩnh). Vị trí này nằm ở khu vực xưa thuộc xã Đại Nài, tổng Thượng Nhị, một vùng đất yên bình bên dòng khe Mưng chảy từ làng Hương Nao.

Lịch sử và tên gọi

Theo các tài liệu lịch sử, chùa có nguồn gốc từ khá sớm. Ban đầu, chùa được dựng bên rào Sưa, vùng Kẻ Nấm, xóm Cại, làng Thiện Niệm, nên được gọi là chùa Kẻ Nấm hay chùa Nấm. Đến năm Đinh Dậu đời Tự Đức (1857), chùa mới được dời về vị trí hiện tại trên Cồn Mọ, ngay bên cầu Giai bắc qua khe Mưng. Từ đó, chùa mang tên mới là chùa Giai (hay Giai Lam), gắn liền với địa danh cầu Giai.

Bên chùa còn có một giếng nước trong vắt, được người dân coi là nguồn nước thiêng. Trước chùa xưa kia có câu đối chơi chữ tinh tế, lấy tên hai làng lân cận Thiện Niệm và Mỹ Trai:

Thiện quan chân niệm thông Tam bảo;

Mỹ lý trai hành hộ chúng sinh.

(Ý nghĩa: Xem xét điều hay, suy nghĩ chân thật thì thông đến Tam bảo; Cái lẽ đúng đắn, việc làm trong sạch là cứu giúp chúng sinh)

Một số nguồn cho biết chùa có từ thời Hậu Lê (khoảng năm 1428), qua nhiều biến cố lịch sử.

Truyền thuyết dân gian

Dân gian lưu truyền câu chuyện về một người không rõ quê quán lang thang đến vùng đất Thiện Niệm (nay thuộc phường Hà Huy Tập). Ông xin vào chùa làm sãi (người giúp việc, lao động phục vụ chùa, thường là những người tu hành tại gia hoặc giúp đỡ tăng đoàn mà chưa chính thức xuất gia). Ông sống rất hiền hậu, giản dị, chăm chỉ làm việc, không tranh giành, luôn giúp đỡ mọi người xung quanh với tấm lòng từ bi, nhân ái. Dân làng quen thuộc với tính cách ấy nên gọi ông là ông Lành – cái tên giản dị, gần gũi, thể hiện sự thiện lành, hiền từ của ông.

Sau một thời gian, ông Lành qua đời. Người dân địa phương thương tiếc và kính trọng ông nên đã lập miếu thờ ngay bên cạnh chùa để tưởng nhớ. Họ tôn vinh ông với vị hiệu “Thiện Nhân Tinh Túy” – nghĩa là tinh hoa của người thiện lành, hay người thiện nhân tinh túy (tinh túy của lòng nhân ái, đạo đức). Miếu thờ này trở thành một phần của không gian chùa, nơi Phật tử và dân làng đến chiêm bái, cầu mong sự che chở, bình an.

Câu chuyện này không chỉ là truyền thuyết mà còn phản ánh giá trị văn hóa Phật giáo địa phương: nhấn mạnh vào việc tu hành tại gia, sống thiện lành, và sự kính trọng đối với những người có công đức dù không chính thức xuất gia. Sau ông Lành, còn nhiều người khác tiếp tục làm sãi chùa, góp phần duy trì đạo tràng. Truyền thuyết này được nhắc đến trong các bài viết về chùa Giai Lam trên các trang Phật giáo và địa phương, như một phần lịch sử dân gian gắn bó với ngôi chùa cổ từ thời Hậu Lê (khoảng năm 1428), qua nhiều biến cố chiến tranh và tôn tạo lại ngày nay.

Ngày nay, dù chùa đã được xây dựng lại khang trang, rộng lớn hơn, câu chuyện về ông Lành vẫn được người dân kể lại như một biểu tượng của lòng từ bi và sự thảnh thơi khi đến chốn thanh tịnh. Ông Trần Viết Thích - người địa phương từng sáng tác bài ca về chùa, với câu thơ nổi tiếng:

Chùa Giai gió mát trăng thanh

Ai đi đến đó, thấy mình thảnh thơi.

Không gian thanh tịnh, gió mát trăng thanh đã trở thành biểu tượng của chùa qua bao thế hệ. Chùa tồn tại qua nhiều triều đại, từng chịu nhiều tổn thất nặng nề. Năm 1948, chùa hợp tự về Võ miếu (có thể do chiến tranh). Sau đó, trong chiến tranh chống Mỹ, chùa bị bom đạn phá sập hoàn toàn, chỉ còn dấu tích hoang phế. Đây là giai đoạn nhiều ngôi chùa cổ ở Hà Tĩnh bị tàn phá, Phật giáo địa phương suy giảm.

Quá trình tôn tạo, xây dựng và phát triển

Từ khoảng năm 2009-2013, chùa bắt đầu được phục dựng mạnh mẽ dưới sự hướng dẫn của Tổ đình Hoằng Pháp (TP.HCM), với sự hỗ trợ từ Hòa thượng Thích Chân Tính và các chư Tăng. Lễ động thổ xây dựng chùa Tịnh Pháp (tên gọi khác) diễn ra vào khoảng năm 2013. Quá trình tôn tạo kéo dài gần 10-15 năm (từ khoảng 2013 đến nay), biến chùa từ một khu đất nhỏ (2-3 sào) thành khuôn viên rộng lớn, khang trang. Chùa thuộc tông phong Tổ đình Hoằng Pháp, trở thành một trong những ngôi chùa nổi tiếng của Hà Tĩnh.

Chùa được thiết kế theo phong cách chùa Bắc tông hiện đại ở miền Trung, với bố cục đăng đối, hài hòa, tập trung vào các yếu tố Phật giáo: thờ tự, tu học và sinh hoạt cộng đồng. Khuôn viên chùa bao gồm:

- Cổng chùa (cổng tam quan hoặc cổng chính): Thường có kiến trúc trang nghiêm, dẫn vào sân rộng.

- Sân chùa: Rộng lớn, lát gạch sạch sẽ, có thể có hồ sen nhỏ hoặc cây xanh tạo cảnh quan.

- Chính điện (Đại hùng bảo điện): Trung tâm thờ Phật, với tượng Phật Thích Ca lớn, các vị Bồ Tát, và hệ thống tượng thờ trang nghiêm.

- Các điện thờ phụ: Như điện thờ Tổ, điện thờ Quan Âm, hoặc các khu thờ tự khác.

- Tăng xá, giảng đường: Nơi ở của chư Tăng và tổ chức pháp thoại, khóa tu.

- Các công trình phụ trợ: Vãng Sinh Đường (nơi thờ vong linh), nhà thờ tự, khu vực chuẩn bị lễ hội.

Ngoài ra, chùa còn có các yếu tố nổi bật trong kiến trúc như:

- Tượng Hộ Pháp và 18 vị La Hán: Đây là những công trình tạo tác hình tướng tôn kính, được đặt ở vị trí trang trọng (thường hai bên lối vào chính điện hoặc sân chùa). Chúng không chỉ là biểu tượng nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa hộ trì Phật pháp, thể hiện sức mạnh từ bi và trí tuệ. Tượng được chế tác tinh xảo, mang nét uy nghiêm, sống động.

- Mái chùa: Thường lợp ngói âm dương hoặc ngói hiện đại, với nhiều lớp mái cong mềm mại, sống mái thẳng, tạo cảm giác uy nghi nhưng nhẹ nhàng.

- Trang trí nội thất và ngoại thất: Sử dụng họa tiết truyền thống Phật giáo như hoa sen, rồng phượng, mây trời; các câu đối, hoành phi bằng chữ Hán hoặc Việt; hệ thống đèn lồng, cờ phướn trong các dịp lễ hội.

- Không gian xanh: Chùa được bao quanh bởi cây cổ thụ, vườn hoa, cây cảnh – đặc biệt vào dịp Tết hoặc lễ hội, chùa bài trí lung linh với hoa tươi, mô hình trang nghiêm, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Chùa thường xuyên tổ chức các hoạt động Phật sự sôi nổi: khóa tu mùa hè, khóa tu niệm Phật một ngày, lễ sám hối, Vu Lan, Phật đản, quy y Tam bảo, pháp thoại từ chư Tăng uy tín. Hiện tại, chùa nằm tại Tổ dân phố Bình Tiến, phường Hà Huy Tập (xã Thạch Tân hay xã Tân Lâm Hương trước sáp nhập đơn vị hành chính).

Chùa Giai Lam ngày nay không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng văn hóa - tâm linh của vùng Thạch Hà – Hà Tĩnh (nay là phường Hà Huy Tập, tỉnh Hà Tĩnh), thu hút Phật tử và du khách thập phương về chiêm bái, tu học. Không gian thanh tịnh, kiến trúc trang nghiêm giúp người đến đây cảm nhận sự bình an, thảnh thơi giữa cuộc sống bộn bề./.

(Tham khảo từ sách “Chùa cổ Hà Tĩnh” của tác giả Thái Kim Đỉnh và các nguồn tài liệu địa phương, trang Phật giáo liên quan.)