Di tích này được khởi dựng từ năm 1678 (chỉ một năm sau khi ông qua đời), ban đầu mang tên miếu làng Thượng, dưới triều vua Lê Huyền Tông. Qua hàng trăm năm lịch sử, nhà thờ đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Đến năm Quý Mùi 2003, nhờ sự đóng góp công đức của con cháu dòng họ và các nhà hảo tâm, nhà thờ được xây dựng lại khang trang trong khuôn viên nhà thờ họ Trương Quang. Ngày 22/6/2010, UBND tỉnh Hà Tĩnh chính thức công nhận đây là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc của công trình.
Tiến sĩ Trương Quang Trạch sinh năm 1640 tại làng Thượng, xã Đông Lỗ (nay là phường Hà Huy Tập, tỉnh Hà Tĩnh), trong một gia đình nhà nho. Thân mẫu ông thuộc dòng họ Nguyễn Văn, chị em ruột với bà "Quan Quận công" (có đền thờ tại xã Thạch Linh). Vợ ông là người phụ nữ hiền lành, trung hậu, một lòng nuôi chồng con ăn học thành tài. Ông sinh được ba người con, trong đó hai người con sau cũng đỗ Cử nhân.
Từ nhỏ, Trương Quang Trạch đã nổi tiếng hiếu học, thông minh xuất chúng. Năm 20 tuổi, ông thi đỗ Cử nhân. Đến năm Canh Tuất 1670 (niên hiệu Cảnh Trị thứ 8, đời vua Lê Huyền Tông), khi 30 tuổi, ông đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân – được khắc tên trên bia đá số 45 tại Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội). Sau khi đỗ tiến sĩ, ông làm quan đến chức Giám sát Ngự sử – một vị trí quan trọng trong bộ máy triều đình, thể hiện sự liêm chính và tài năng.
Sau khi ông qua đời năm 1677 (37 tuổi), xét công lao to lớn đối với dân với nước, nhà vua ban sắc phong thần. Nhân dân lập miếu thờ (miếu làng Thượng) và lấy ngày 15/6 âm lịch làm ngày lễ hội làng, rước sắc phong từ nhà người phụng sắc đến miếu để cúng tế, tri ân.
Nhà thờ Tiến sĩ Trương Quang Trạch không chỉ là nơi thờ tự vị danh nhân khoa bảng mà còn là biểu tượng của dòng họ Trương Quang – một dòng họ lớn có nguồn gốc từ Nam Đàn (Nghệ An), di cư vào Hà Tĩnh hàng trăm năm, định cư tại các xã Thạch Đài, Thạch Linh... Dòng họ này sản sinh nhiều nhân tài, như Trương Quang Thiều (có miếu thờ riêng tại phường Thạch Linh), góp phần làm phong phú thêm truyền thống hiếu học của vùng đất Thạch Hà.
Ngày nay, di tích vẫn giữ được kiến trúc truyền thống với tam quan, sân rộng, chính điện thờ bài vị, hoành phi, câu đối trang nghiêm, cùng nhiều hiện vật, sắc phong và tài liệu gia phả quý giá. Đây là nơi con cháu dòng họ và nhân dân địa phương tụ họp giỗ tổ, giáo dục thế hệ trẻ về lòng hiếu thảo, truyền thống học hành và cống hiến cho quê hương, đất nước.
Nhà thờ Tiến sĩ Trương Quang Trạch nằm cách trung tâm Hà Tĩnh khoảng 10-15 km về phía đông bắc, dễ dàng tiếp cận qua quốc lộ 1A. Nếu có dịp về thăm quê hương Hà Huy Tập, du khách và con cháu xa gần nên ghé thăm di tích này để chiêm ngưỡng, tìm hiểu và tri ân một vị tiến sĩ tài đức, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc./.