Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 185/2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Nghị định có nhiều nội dung mới đáng chú ý liên quan đến quy mô, tiêu chuẩn thôn, tổ dân phố; chức danh, tiêu chuẩn người hoạt động không chuyên trách và cơ chế khoán quỹ phụ cấp tại cộng đồng dân cư.

Ngày 26/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 185/2026/NĐ-CP nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương hiện nay, đồng thời tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của đội ngũ cán bộ ở cơ sở.

Theo Nghị định, thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư thuộc đơn vị hành chính cấp xã, có vai trò quan trọng trong việc phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn hóa và tổ chức triển khai các phong trào thi đua tại khu dân cư.

1. Quy định rõ tiêu chuẩn, quy mô thôn, tổ dân phố theo từng vùng miền

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định là quy định cụ thể về tiêu chuẩn quy mô hộ gia đình đối với thôn, tổ dân phố theo từng vùng, miền trên cả nước, làm căn cứ cho việc thành lập mới, sắp xếp, tổ chức lại hoặc duy trì hoạt động.

Theo đó, tiêu chuẩn quy mô được xác định dựa trên số hộ gia đình tối thiểu, đồng thời bảo đảm phù hợp với đặc điểm tự nhiên, dân cư và điều kiện phát triển của từng địa phương.

Đối với khu vực Bắc Trung Bộ, quy mô tối thiểu được quy định:

- Thôn: từ 350 hộ gia đình trở lên;

- Tổ dân phố: từ 450 hộ gia đình trở lên.

Bên cạnh tiêu chí về số hộ, việc xem xét thành lập hoặc sắp xếp thôn, tổ dân phố còn căn cứ vào nhiều yếu tố như: điều kiện địa lý, địa hình, giao thông; yếu tố dân tộc, tôn giáo, phong tục tập quán; yêu cầu quốc phòng – an ninh; mức độ phát triển kinh tế – xã hội và sự đồng thuận, nguyện vọng của Nhân dân.

Nghị định cũng quy định việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể thôn, tổ dân phố phải được thực hiện theo quy trình chặt chẽ, gồm các bước: xây dựng đề án, lấy ý kiến Nhân dân, hoàn thiện hồ sơ và xem xét quyết định theo thẩm quyền; bảo đảm công khai, dân chủ, phù hợp thực tiễn và ổn định cộng đồng dân cư.

2. Quy định cụ thể về chức danh, tiêu chuẩn người hoạt động không chuyên trách

Đối với đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố, Nghị định xác định 03 chức danh chủ yếu, gồm:

- Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố;

- Bí thư Chi bộ;

- Trưởng Ban Công tác Mặt trận.

Theo quy định mới, mỗi thôn, tổ dân phố không quá 03 người hoạt động không chuyên trách. Trong đó, nhiệm kỳ của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố là 05 năm.

Người hoạt động không chuyên trách phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung về phẩm chất chính trị, đạo đức, tinh thần trách nhiệm, có uy tín trong cộng đồng dân cư; có khả năng tuyên truyền, vận động Nhân dân; nắm bắt tình hình địa bàn và thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.

Đối với chức danh Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố, người được lựa chọn phải là công dân cư trú tại địa bàn, được Nhân dân tín nhiệm, có năng lực tổ chức, điều hành, phối hợp thực hiện các nhiệm vụ tại khu dân cư; đồng thời chấp hành tốt chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Bên cạnh đó, người hoạt động không chuyên trách còn được quan tâm đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, kỹ năng công tác dân vận, hòa giải ở cơ sở, tổ chức hoạt động cộng đồng và ứng dụng chuyển đổi số trong thực hiện nhiệm vụ.

3. Thực hiện khoán quỹ phụ cấp, hỗ trợ bảo hiểm xã hội

Một nội dung được đội ngũ cán bộ cơ sở đặc biệt quan tâm là chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

Theo Nghị định, Nhà nước thực hiện khoán quỹ phụ cấp hằng tháng cho đội ngũ người hoạt động không chuyên trách tại thôn, tổ dân phố; trong quỹ khoán bao gồm cả khoản hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội theo quy định.

Nghị định quy định cụ thể mức khoán quỹ phụ cấp theo từng nhóm địa bàn, quy mô dân cư và đặc thù nhiệm vụ. Theo đó, đối với thôn có từ 700 hộ gia đình trở lên; tổ dân phố có từ 1.000 hộ gia đình trở lên; thôn, tổ dân phố thuộc đơn vị hành chính cấp xã trọng điểm về quốc phòng theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền; thôn, tổ dân phố thuộc đơn vị hành chính cấp xã ở khu vực biên giới, hải đảo hoặc thôn đặc biệt khó khăn, mức khoán quỹ phụ cấp được xác định bằng 8,0 lần mức lương cơ sở.

Quy định này thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với các địa bàn có quy mô dân cư lớn hoặc có tính chất đặc thù, nơi đội ngũ cán bộ cơ sở thường phải đảm nhiệm khối lượng công việc nhiều hơn, yêu cầu cao hơn về công tác quản lý, vận động Nhân dân, bảo đảm quốc phòng – an ninh, an sinh xã hội và phát triển cộng đồng.

Đối với thôn, tổ dân phố không thuộc các trường hợp nêu trên, Nghị định quy định mức khoán quỹ phụ cấp bằng 6,5 lần mức lương cơ sở. Đây là mức khoán áp dụng phổ biến đối với các khu dân cư thông thường, bảo đảm phù hợp với quy mô tổ chức, tính chất hoạt động và khả năng cân đối ngân sách.

Mức khoán quỹ phụ cấp là căn cứ để địa phương thực hiện chi trả phụ cấp cho đội ngũ người hoạt động không chuyên trách theo quy định. Trên cơ sở đó, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh căn cứ điều kiện kinh tế – xã hội, khả năng ngân sách và đặc điểm thực tế của địa phương để quyết định mức hỗ trợ cụ thể, bảo đảm phù hợp quy định pháp luật và yêu cầu thực tiễn.

Đối với những địa phương có điều kiện kinh tế – xã hội phát triển, bảo đảm cân đối nguồn lực, có thể xem xét quy định mức hỗ trợ cao hơn so với mức chung nhằm động viên, khuyến khích đội ngũ cán bộ cơ sở hoàn thành tốt nhiệm vụ.

Việc quy định cơ chế khoán quỹ phụ cấp theo hướng phân loại theo quy mô, địa bàn và tính chất đặc thù được kỳ vọng sẽ tạo sự công bằng, phù hợp hơn trong thực hiện chính sách đối với đội ngũ người hoạt động không chuyên trách, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tự quản tại cộng đồng dân cư.

 4. Nâng cao hiệu quả hoạt động của cộng đồng dân cư ở cơ sở

Việc ban hành Nghị định 185/2026/NĐ-CP được đánh giá là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế đối với tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở.

Thông qua các quy định mới, Nghị định hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở; phát huy dân chủ, vai trò tự quản của cộng đồng dân cư; đồng thời tạo cơ sở pháp lý, chế độ, chính sách phù hợp để đội ngũ cán bộ thôn, tổ dân phố yên tâm công tác, góp phần xây dựng địa phương ngày càng văn minh, phát triển./.