Tháng Năm âm lịch lại về trong cái nắng như đổ lửa của miền Trung. Những cơn gió Lào khô khắt thổi qua triền cát trắng, qua những cánh đồng vừa gặt xong vụ chiêm, mang theo hương thơm của lúa mới và ký ức thân thương về một cái Tết dân gian đã gắn bó với bao thế hệ người Việt – Tết Đoan Ngọ. Trong tâm thức người dân miền Trung, Tết Đoan Ngọ không ồn ào, náo nhiệt như Tết Nguyên đán, cũng không rực rỡ như Tết Trung thu. Đó là cái Tết của sự bình dị, của tình thân gia đình và của những giá trị văn hóa được gìn giữ từ đời này sang đời khác.

Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm dương khí trong năm đạt cực thịnh, cũng là lúc sâu bệnh phát triển mạnh, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và mùa màng. Vì vậy, người Việt từ xa xưa đã gọi đây là “Tết diệt sâu bọ” với mong muốn xua đuổi bệnh tật, cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống bình an.

Với người miền Trung, ký ức về Tết Đoan Ngọ thường bắt đầu từ sáng sớm tinh mơ. Khi mặt trời còn chưa lên cao, cả gia đình đã quây quần bên mâm cơm rượu nếp, hoa quả đầu mùa. Người lớn bảo con cháu phải ăn ngay khi vừa thức dậy để “giết sâu bọ” trong người. Những chén rượu nếp thơm nồng, những quả mận, quả vải, quả xoài ngọt lịm hay những trái mít vàng ươm trở thành hương vị không thể thiếu của ngày Tết giữa mùa hè.

Ở nhiều vùng quê miền Trung, các bà, các mẹ còn chuẩn bị bánh tro, chè kê, bánh ú hay những món ăn dân dã mang đậm hương vị quê nhà. Mâm cúng tổ tiên được bày biện trang trọng với nén hương thơm, chén trà xanh, đĩa hoa quả đầu mùa như một cách để con cháu bày tỏ lòng thành kính, tri ân nguồn cội.

Không chỉ là ngày lễ gắn với tín ngưỡng dân gian, Tết Đoan Ngọ còn phản ánh tri thức nông nghiệp lâu đời của cư dân lúa nước. Sau vụ mùa, khi thời tiết bước vào giai đoạn nắng nóng gay gắt, sâu bệnh phát sinh nhiều, người dân tổ chức các hoạt động mang ý nghĩa phòng bệnh, bảo vệ mùa màng và chăm sóc sức khỏe. Những kinh nghiệm dân gian ấy đã được lưu truyền hàng trăm năm, trở thành một phần của bản sắc văn hóa Việt Nam.

Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, nhiều phong tục đã có những thay đổi nhất định, nhưng giá trị cốt lõi của Tết Đoan Ngọ vẫn còn nguyên vẹn. Với những người con lớn lên từ mảnh đất miền Trung nắng gió, Tết Đoan Ngọ vẫn âm thầm hiện diện như một dấu mốc văn hóa đặc biệt. Đó không chỉ là ngày “diệt sâu bọ”, mà còn là dịp để mỗi người hướng về cội nguồn, trân trọng những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Tết Đoan Ngọ không chỉ đơn thuần là ngày "diệt sâu bọ", mà còn là một ngày Tết của tình thân, của sự đoàn viên và là dịp để con cháu báo hiếu công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ.

Có lẽ chẳng ở đâu tình cảm gia đình lại mộc mạc mà sâu nặng như ở miền Trung. Sau những ngày tháng tất bật mưu sinh nơi phố thị, những người con lại tranh thủ trở về với ngôi nhà thân thuộc, nơi có cha mẹ già vẫn ngày ngày mong ngóng. Chẳng cần mâm cao cỗ đầy, chỉ cần một bữa cơm đạm bạc với bát canh cua đồng, đĩa cà muối, nồi chè kê thơm lừng hay vài thức quả đầu mùa cũng đủ làm nên niềm vui của ngày Tết.

Tết Đoan Ngọ vì thế còn được nhiều người gọi bằng cái tên mộc mạc nhưng đầy yêu thương – "Tết cha, Tết mẹ". Đó là dịp để những người con tạm gác lại những lo toan, công việc thường nhật, trở về bên đấng sinh thành, cùng cha mẹ thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên, cùng ngồi bên nhau uống chén trà xanh, kể cho nhau nghe những câu chuyện của cuộc sống, hỏi han nhau về sức khỏe, về công việc, về những dự định của ngày mai.

Đối với cha mẹ, niềm vui lớn nhất chẳng phải là những món quà đắt tiền, mà đơn giản chỉ là nhìn thấy con cháu đông đủ, nghe tiếng cười nói rộn ràng trong ngôi nhà nhỏ. Còn với những người con đã đi qua nhiều miền đất, trải qua bao thăng trầm của cuộc sống, hạnh phúc đôi khi chỉ là được trở về, được ăn lại những món ăn của mẹ, được ngồi cạnh cha trong một buổi chiều tháng Năm đầy nắng gió.

Chính vì lẽ đó, Tết Đoan Ngọ với người miền Trung vẫn âm thầm hiện diện như một dấu lặng đẹp trong đời sống tinh thần, không chỉ là "Tết sâu bọ", mà còn là ngày của cha mẹ, ngày của đoàn viên, ngày để những giá trị thiêng liêng của gia đình được gìn giữ, vun đắp và trao truyền qua bao thế hệ.