Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày của Tổ dân phố Tân Hòa, có một không gian vẫn giữ được vẻ trầm mặc, linh thiêng của thời gian. Đó là Nhà thờ và khu lăng mộ Dương Xuân Ban – nơi lưu giữ ký ức về một vị danh tướng triều Lê cùng những giá trị lịch sử, văn hóa đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của người dân địa phương suốt hàng trăm năm qua.

Về Tân Hòa nghe chuyện vị Tướng quân phò Lê diệt Mạc

Một buổi sớm tháng Năm, chúng tôi tìm về khu di tích Nhà thờ và khu lăng mộ Dương Xuân Ban nằm nép mình lặng lẽ giữa khu dân cư yên bình của tổ dân phố Tân Hòa - phường Hà Huy Tập. Cổng nhà thờ rêu phong, không gian tĩnh lặng, thiêng liêng như đưa con người trở về với những lớp lớp trầm tích của lịch sử.

Người dân nơi đây vẫn thường gọi Dương Xuân Ban bằng sự kính trọng đặc biệt: “Đức ngài Thượng tướng quân”. Với họ, ông không chỉ là một nhân vật lịch sử mà còn là vị thần bảo hộ, là niềm tự hào của quê hương qua bao thế hệ.

Theo gia phả dòng họ và các tư liệu lịch sử còn lưu giữ, Dương Xuân Ban sinh vào khoảng giữa thế kỷ XVI, trong giai đoạn đất nước chìm trong cuộc chiến khốc liệt giữa nhà Lê và nhà Mạc. Sinh ra trên vùng đất Nủi Cầu xưa – nơi vốn nổi tiếng là miền quê hiếu học và giàu truyền thống yêu nước – ông sớm nuôi chí lớn, tham gia quân đội nhà Lê khi tuổi đời còn trẻ.

Trong các cuộc chinh chiến phò Lê diệt Mạc, Dương Xuân Ban lập nhiều chiến công hiển hách. Từ một người lính ưu binh, ông từng bước được trọng dụng, thăng chức Thượng tướng quân kiêm Phó vệ binh Chánh đội trưởng và được ban tước Hiển tài hầu.

Các bậc cao niên ở Tân Hòa kể lại rằng, trong dân gian vẫn lưu truyền nhiều câu chuyện về tài thao lược và lòng trung nghĩa của vị tướng họ Dương. Ông là một trong những tướng lĩnh được chúa Trịnh Tùng đặc biệt tin tưởng giao nhiệm vụ tiên phong nơi trận mạc.

Mùa đông năm 1592, trong chiến dịch truy kích quân Mạc sau khi Thăng Long được giải phóng, Dương Xuân Ban cùng quân đội Lê – Trịnh tiến đánh các cánh quân tàn dư. Ông đã tử trận trong một trận phục kích tại Kinh Môn (Hải Dương). Sự hy sinh của ông khiến quân sĩ và Nhân dân vô cùng tiếc thương. Thi hài ông sau đó được triều đình đưa về quê nhà an táng trong niềm tiếc thương của dân làng Nủi Cầu.

Di tích lưu giữ hồn cốt quê hương

Đứng giữa khu lăng mộ hôm nay, khó ai có thể hình dung nơi đây đã trải qua hơn bốn thế kỷ tồn tại cùng biết bao biến thiên lịch sử. Khu mộ được xây dựng theo quan niệm âm dương truyền thống: khuôn viên hình vuông tượng trưng cho đất, phần mộ hình tròn tượng trưng cho trời. Dù đã qua nhiều lần tu sửa, công trình vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính, linh thiêng.

Cách khu lăng mộ không xa là nhà thờ Dương Xuân Ban – nơi con cháu dòng họ và người dân địa phương thường xuyên đến dâng hương tưởng niệm. Bên trong nhà thờ, những bức hoành phi, câu đối, sắc phong cổ được gìn giữ cẩn trọng như minh chứng cho công lao và vị thế của vị tướng quân trong lịch sử dân tộc.

Đặc biệt, Dương Xuân Ban là vị nhân thần duy nhất tại đền Nủi Cầu được triều đình nhà Nguyễn hai lần ban sắc phong vào các năm 1917 và 1924 với các danh hiệu cao quý như “Dực bảo trung hưng linh phù chi thần”, “Đoan túc tôn thần”. Điều đó cho thấy sự ghi nhận đặc biệt của triều đình đối với công lao hộ quốc an dân của ông.

Không chỉ là nơi thờ tự, Nhà thờ và khu lăng mộ Dương Xuân Ban còn là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Hằng năm, vào các dịp lễ tế, ngày giỗ hay những ngày lễ lớn, đông đảo con cháu dòng họ Dương cùng Nhân dân trong vùng lại tụ hội về đây dâng hương, tưởng nhớ tiền nhân. Trong không khí trang nghiêm của những ngày lễ ấy, những câu chuyện về lòng yêu nước, tinh thần quả cảm và truyền thống hiếu học của dòng họ Dương tiếp tục được kể lại cho lớp cháu con, từ đó, hun đúc thêm niềm tự hào quê hương và ý thức giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống.

Trải qua chiến tranh và sự khắc nghiệt của thời gian, nhà thờ từng bị bom đạn tàn phá, nhiều hạng mục hư hỏng nặng. Tuy nhiên, bằng sự chung tay của con cháu dòng họ cùng chính quyền và Nhân dân địa phương, di tích đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo.

Năm 2019, Nhà thờ và khu lăng mộ Dương Xuân Ban được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Dương mà còn là niềm tự hào chung của người dân phường Hà Huy Tập hôm nay.

Giữa dòng chảy hiện đại, di tích vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân lịch sử, nhắc nhớ về một thời kỳ hào hùng của dân tộc và về một vị tướng quân đã dành trọn đời mình cho non sông đất nước.

Và mỗi lần trở về Tân Hòa, đứng trước mái nhà thờ cổ kính giữa miền quê thanh bình, người ta như cảm nhận rõ hơn mạch nguồn lịch sử vẫn đang âm thầm chảy mãi trong đời sống hôm nay.